Sáhkavuorru Sámi logut muitalit 18 almmuheamis

Gaskavahku skábmamánu 18. b. almmuhuvvui "Sámi logut muitalit 18" Sámedikkis Kárášjogas. Sámediggeráđis Maren Benedicte Nystad Storslettas lei rahpansáhkavuorru:

Ráhkis buohkat,

Bures boahtin Sámi logut muitalit 18 almmuheapmái.

Lea somá oaidnit ahte nu máŋggas leat čoahkkanan deike Kárášjohkii ávvudit almmuheami mii jahkeviissaid lea leamaš dehálaš gáldu sámi servodagaid birra. 

Mii hupmat dávjá giela, kultuvrra, identitehta ja vuoigatvuođaid mearkkašumi birra. Muhto vai mii galgat sáhttit ovddidit buriid politihkalaš doaimmaid ja buriid servodagaid, de dárbbašit mii maid dieđuid. Mii dárbbašit fáktáid. Mii dárbbašit loguid. Mii dárbbašit diehtit movt sápmelaččat ellet, maid sii barget, makkár oahpuid sii váldet, movt sii atnet gielaset ja movt sii oassálastet servodahkii. 

Ja juste dan čájeha ge almmuheapmi Sámi logut muitalit. 

Barggu duogáš lea álki, muhto dehálaš: Sámi dilit dávjá eai oidno dábálaš almmolaš statistihkain. Ollu dain mearrádusain mat dahkkojit Norggas, dahkkojit dieđuid ja statistihkaid vuođul. Jus sámi perspektiivvat ja dilit eai leat doarvái bures dokumenterejuvvon, de lea bahá ahte dat jávket vel eanet dallego politihkka galgá ovddiduvvot ja vuoruheamit dahkkot. 

Danne ásahuvvuige Sámi logut muitalit dutkanbirrasiid ja Sámedikki gaskasaš ovttasbargun. Ulbmil lea leamaš čohkket, systematiseret ja gaskkustit dieđuid sámi servodatdiliid birra dakkár vugiin mii dahká dieđuid olámuttolažžan maiddái politihkkáriidda, hálddašeapmái, dutkiide, mediaide ja almmolašvuhtii. 

Sámi logut muitalit-raporttat lea jagiid čađa leamaš mielde hukseme máhttovuođu mii midjiide dál lea áibbas diehttelas, muhto mii ovdal ii obage gávdnon. 

Olmmoš sáhttá jurddašit ahte logut leat dušše logut. Muhto logut muitalit historjjáid.

Logut muitalit historjjáid sámegielaid ovdáneami birra. Dat muitalit historjjáid demografiija, ássama, oahpuid, dearvvašvuođa, ealáhuseallima ja kultuvrra birra. Dat muitalit historjjáid ovdáneami ja vejolašvuođaid birra, muhto maiddái hástalusaid birra, maiguin mii ain fertet duođalaččat bargat.  

Sámediggái leat dát dieđut áibbas mearrideaddjit.

Mii galgat ovddidit politihka máŋgga suorggis. Mii galgat vuoruhit resurssaid. Mii galgat evttohit doaimmaid. Mii galgat čuovvolit sámi vuoigatvuođaid ja bargat buriid eallineavttuid ovddas sámi servodagain.

Dasa dárbbašit mii nu buorre máhttovuođu go vejolaš.

Politihkalaš mearrádusat šaddet buorit go dahkkojit vásáhusaid, ságastallamiid ja nanu dieđuid vuođul. Dan dihte lea sámi statistihkka ja dokumentašuvdna nu dehálaš. 

Seammás diehtit mii ahte mis ain leat hástalusat.

Mis váilot ain máŋgga suorggis dieđut sámi diliin. Leat ain dehálaš servodatsuorggit main mis eai leat doarvái dieđut sáhttit dadjat maidege sámi servodaga ovdáneami birra. 

Dat lea hástalus, sihke dutkamii, hálddašeapmái ja politihkkaovddideami dáfus. 

Danne lea sámediggeráđđi evttohan 2027:s álggahit guorahallanbarggu mas geahčadit movt mii sáhttit oažžut eambbo dieđuid sámi diliid birra ja buoret máhttovuođu. Ulbmil ii leat čohkket dieđuid dušše čohkkema dihte. Ulbmil lea sihkkarastit ahte mis leat dat dieđut ja gelbbolašvuohta maid mii dárbbašit, vai sáhttit ipmirdit sámi servodagaid ovdáneami ja hábmet deaivilis doaimmaid. 

Go dat lea nu, ahte jus sámi dilit eai čielggaduvvo, registrerejuvvo dahje dokumenterejuvvo, de lea maid bahá ahte dat jávket mearrádusproseassain.  

Dan dihte dárbbašit mii eambbo dieđuid sámi servodagaid birra. Ja juste dan dihte leat Sámi logut muitalit -raporttat nu dehálaččat. 

Dán almmuheami ii galgga dušše lohkat ja bidjat girjehildui. Dan galgá atnit.

Dan galggašii ráđđehus atnit stuoradiggedieđáhusa hábmedettiin. Dat galggaše departemeanttat atnit bušeahttabarggus. Dan galggaše direktoráhtat, suohkanat, dutkanbirrasat ja mii, Sámedikkis, atnit. 

Go gávdnojit dieđut sámi diliid birra, de galggaše maid dat váikkuhit politihka hábmemii. 

Dán jagáš almmuheapmi sisttisdoallá viiddis perspektiivva duohtavuođas ja soabadeamis. Dán semináras galgat mii beassat gullat sápmelašmánáid badjelgeahččama birra fuolahusásahusain, soabadeami ipmárdusa birra, sámi oahpponeavvodilálašvuođa ja oahpaheddjiid vásáhusaid birra, Fovse-ášši journalistihka birra ja Sámi statistihka birra SSB:s. Mii sávvat ahte dát ja dat eará artihkkalat dán jagáš almmuheamis bohciidahttet digaštallamiid, reflekšuvnnaid ja ođđa perspektiivvaid. Ja mii sávvat maid ahte dat váldojuvvojit atnui go boahtteáiggi mearrádusat galget dahkkot. 

Dannego dieđuin lea stuorámus árvu dallego adnojuvvojit. 

Loahpas háliidan giitit buohkaid geat leat leamaš mielde dán barggus. Giitu dutkiide, fágabirrasiidda ja buohkaide geat juohke jagi dahket vejolažžan čohkket, analyseret ja gaskkustit dieđuid sámi servodatdiliid birra. 

Din bargu lea dehálaš. Ii dušše midjiide geat dahkat politihkalaš mearrádusaid, muhto olles sámi servodahkii. 

Mun sávan didjiide buohkaide buori seminára, buriid digaštallamiid ja miellagiddevaš ovdanbuktima dan jagáš Sámi logut muitalit 18-almmuheamis.

Giitu!

Juogadanboalut